makale etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
makale etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

621

CHANTAL AKERMAN'A VEDA

(Alkan Avcıoğlu - 9 Ekim 2015 BirGün)



Bu hafta sinema tarihinin en önemli kadın yönetmenlerinden Chantal Akerman, 65 yaşında hayata veda etti. 




Sinema tar­i­hinde sahip olduğu yer ve önem düşünüldüğünde Chan­tal Ak­er­man'ın pek yaygın bir şek­ilde tanınmıyor oluşu pek adil değil. Dünyanın pek çok yerinde olduğu gibi Türkiye'de de film­ler­ine fes­ti­valler dışında rast­la­mak imkansız. Genç kuşak sine­ma­sev­er­ler için adı ancak refer­anslarda rast­lanacak bir yönet­men Ak­er­man. Oysa ki başyapıtı ‘Jeanne Diel­man, 23 quai du Com­merce, 1080 Brux­elles’ kim­i­ler­ine göre 'Citizen Kane / Yurttaş Kane’ ve 'À bout de souf­fle / Serseri Aşıklar'la be­raber anılması gereken, on­lar­dan aşağı kalır yanı ol­mayan bir film. Üste­lik Ak­er­man 1975 yılında bu filmi çektiğinde sadece 25 yaşındaydı; Welles ve Go­dard'ın ilk film­lerini çek­tik­leri yaştan da gençti. Aradan geçen za­manda fem­i­nist sine­manın kilo­me­tre taşı film­lerinden biri ha­line gelen 'Jeanne Dieal­man’ çok değil daha geçtiğimiz yıllarda, Sight&Sound der­gisinin düzen­lediği geniş katılımlı Sinema Tar­i­hinin En İyi Film­leri lis­tesinde 35. sırada yer aldı. List­ede kadın yönet­men­ler tarafından çek­ilen film­ler arasında en üst sıra­daydı. Kat­e­go­rize edilmeyi pek sevmese de Chan­tal Ak­er­man fem­i­nist sine­manın en iyi örnek­lerini veren yönet­men­ler­den birisi olarak kabul görüyordu. Kariy­erinin özel­likle ilk yarısı düşünüldüğünde avan­gard ve deney­sel sine­manın öncü yönet­men­lerinden biri olduğu da inkar edile­mezdi. Nitekim J. Hober­man dahil pek çok eleştir­men tarafından kendi kuşağının en iyi Avru­palı yönet­meni olarak değer­lendiriliy­ordu. Onun sine­ması Todd Haynes, Michael Haneke, Gus Van Sant, Sally Pot­ter, Claire Denis, Roy An­der­s­son, Cather­ine Breil­lat, Ul­rich Seidl gibi yönet­men­leri etk­iledi. Yine de sinema tar­ihi ki­ta­plarının ona ayırdığı yer genel­likle birkaç para­graftan ibaret. Ak­er­man'ın aramızdan ayrılışını duyduğumda his­settiğim bu­rukluğun bir ne­deni de adil ol­mayan bu durum. Onun öne­mindeki pek çok yönet­menin DVD mağazalarında box set'leri bu­lunuyor. Ak­er­man'ın fil­mo­grafisindeyse sine­ma­sev­er­ler için hala gün yüzüne çıkmamış film­ler var.


“İyi olan yönet­men­ler vardır. Sonra sinema tar­i­hine geçmiş büyük yönet­men­ler vardır. Ve bir de sinema tar­i­hini değiştiren birkaç yönet­men vardır” diyor onun hakkında, Belçika Film Arşivi yöneti­cisi Nicola Maz­zanti. Chan­tal Ak­er­man için daha doğru bir tanımlama ola­maz. Belçika'da doğan ama hayatının büyük bir kısmını Paris ve New York'ta geçiren Ak­er­man yönet­men ol­maya karar verdiğinde sadece 15 yaşındaydı. Go­dard'ın 'Pierre le Fou / Çılgın Pier­rot'unu izlemişti ve film çekeceğine dair kendi kendine söz vermişti. 18 yaşına geldiğinde yeni girdiği film oku­lunu terk ed­erek ilk kısa filmi 'Saute ma ville'yi çekti. Bu­rada ilk adımlarını attığı kariy­er­ine yarısı uzun me­traj olmak üzere 40'ın üzerinde film sığdırdı. Bun­lar­dan so­nun­cusu, 'No Home Movie’ daha 2 ay önce Lo­carno'da prömiy­erini yapmıştı.




Ye­ni­likçi ve Öncü Bir Yönet­men

Ak­er­man film­lerinin dışında video en­sta­lasyon çalışmaları ile de tanınıyordu. Özel­likle 2000'ler­den itibaren “prodüksiy­onun aşağılayıcı süreçlerinden” sıkıldığı için sinema yer­ine sıklıkla bu me­dyumu ter­cih etti. 2000'ler muaz­zam fil­mo­grafisinin pek par­lak bir halkası değil ama bu dönemde de 'La folie Al­mayer’ (2011) ve 'La Cap­tive’ (2000) gibi iki de­rin­likli filme imza attı. Kuşkusuz zirve nok­tasında üç buçuk saat­lik başyapıtı 'Jeanne Diel­man'ın bu­lunduğu fil­mo­grafisinin ilk bölümü hazinel­erle dolu. İlk uzun me­trajı 'Je Tu Il Elle’, 1976 tar­ihli 'News From Home’, 1978 tar­ihli 'Les Ren­dez-Vous D'Anna’, 1983 tar­ihli belge­sel 'One Day Pina Asked Me’ ve 1986 tar­ihli 'Golden Eight­ies’ bun­lar­dan öne çıkan­ları.


Ak­er­man'ın başta Michael Snow olmak üzere Stan Brakhage, Jonas Mekas gibi deney­sel ve un­der­ground sinema isim­lerinden etk­ilenerek kurduğu sinema dili, ge­lenek­sek kalıpların dışında yeni ifade yol­ları aradı. Kariy­erinin ilk döne­minde biçimsel an­lamda deney­sel olan tarzı, toplum­sal cin­siyet rol­ler­ine dair sine­manın tem­sil poli­tikalarının alanını genişletti. Bir yan­dan da günde­lik hayatın sıradan ayrıntılarını peliküle ak­tar­manın yol­larını aradı. Bu yüzden film­lerinin görsel yapısı titi­z­likle tasar­lanmıştı. Min­i­mal­ist hikaye anlatımına sabit kam­erası ve görsel olarak par­mak ısırtan kom­pozisy­on­ları eşlik ed­erdi. Film gramerini nasıl kul­landığı üzer­ine çok kafa yoran Ak­er­man, klasik man­ada bir dra­matik yapıyı dışlar, at­la­maları ve yinelemeleri kul­lanırdı. Pek çok fil­minde, bir anlatım formu olarak sine­manın es­tetik kod­larını da, dra­matik kod­larını da dönüştürmeyi başardı. Tam da bu yüzden fil­mo­grafisi sinema tar­i­hine yön veren bir kilo­me­tre taşı niteliğine sahip. Sine­manın ne olduğuna dair sahip olduğumuz yerleşik yargılara mey­dan okuyan sine­ması pek çok insanı etk­iledi ve etk­ile­m­eye de devam ede­cek.


- Alkan Avcıoğlu -
(9 Ekim 2015 / BirGün)

290

SANSÜRÜN 1001 HALİ

Alkan Avcıoğlu - 14 Nisan 2015 BirGün



Kültür ve sanat alanında karşılaştığımız sansür vakalarının sayısı hızla ar­tarken kul­lanılan yöntem­ler de iyice ilginç bir hal al­maya başladı.


İki gün önce de­vletin sansür re­fleksi yine mey­dan­daydı. Bir kon­serin gerçekleşme­sine, bir filmin ulus­lararası bir fes­ti­valde göster­ilme­sine izin verilmedi. Mevzubahis film, İstan­bul Film Fes­ti­vali kap­samında göster­ile­cek olan, Çayan Demirel ve Ertuğrul Mavioğlu'nun yönet­tik­leri ‘Kuzey / Bakur’ belgeseliydi. Fes­ti­val, yaptığı duyu­ruda TC Kültür ve Tur­izm Bakanlığı Sinema Genel Müdürlüğü’nün, Türkiye’de üretilen tüm film­lerin kayıt-tescil bel­gesi olması gerektiğini hatırla­tan bir yazı yol­ladığını açıkladı. Bu ne­denle de gösterim iptal edildi.


Önce­likle şunu baştan be­lirt­mek gerek. Ticari dolaşıma giren (vizy­ona giren veya DVD'si piyasaya sürülen) film­lerin kayıt tescil bel­gesi alması, sınıflandırılması pekala nor­mal. Ancak film fes­ti­val­lerinde göster­ile­cek film­lerin böyle bir uygu­la­maya tabi tu­tul­masının dünyada pek örneği yok. Lakin, Türkiye'deki film fes­ti­val­lerinde göster­ilen ya­bancı film­ler için de böyle bir durum söz konusu değil. Hal böyleyken bu bel­genin sadece yerli yapımlara şart koşulması ve bunun belli film­lere uygu­lan­maya çalışılması, bu yönet­meliğin yer­ine ve du­ru­muna göre sansür işlevi görecek keyfi bir uygu­lama olduğunu gösteriyor. Şüph­e­siz ki bu yönet­melik yeni değil fakat sansür amaçlı kul­lanılması pratiği yeni yeni yaygınlaşıyor.


SANSÜRE KILIF ÇOK

Geçtiğimiz ay, Çukurova Üniver­sitesi’nin kütüphanesinde bu­lu­nan nü tablo­lar Yeni Akit'in yaptığı haber son­rası kaldırıldı. Üniver­site ise tablo­ların “es­kidik­leri” için kaldırıldığını savundu. “Es­kidiler”, “kayıt tescil bel­ge­sine başvur­madılar”, “Türk aile yapısına aykırı” vb. şek­ilde türlü türlü kılıf mev­cut. Bu sansür uygu­la­malarının en tehlikeli tarafı da böyle açık ve muğlak ol­maları. Kılıfına uydurulmuş sansür uygu­la­maları, ge­lenek­sel tanımlara göre or­tada nihai bir yasak kararı ol­ma­masından fay­dala­narak suyu bulanıklaştırıyor. Tüm bu sansür süreçleri o kadar başarılılar ki, mem­leket olarak apaçık sansür olan olay­ları önce “sansür mü, değil mi?” diye tartışıyoruz. Apaçık olan gerçek­leri ve sansürün gelişmiş ver­siy­on­larının toplum­sal hay­ata ve ku­rum­lara nasıl nüfuz ettiğini göz ardı ediy­oruz. 'Bakur’ ile il­gili tartışmada da “Ee canım onlar da kayıt tescil bel­ge­sine başvur­sun­lar” diyen­leri de, diğer bir ku­tup­tan “göster­ilen diğer film­lerin kayıt tescil bel­gesi var mıymış” diyen­leri de göre­bil­i­riz. İşte tam da bu bulanık su­lara girmemek ve mese­lenin özüne dönerek tartışma nok­tasını yönet­melik ve arkasındaki zi­h­niyet olarak be­lir­lemek gerekiyor. Film fes­ti­val­lerinde göster­ilen film­leri kayıt tescil bel­gesi al­maya zorunlu kılmak kabul edile­mez, çağdışı bir mantık.


Michel Fou­cault sansürün ik­ti­darın erkini simgelediğinden bahsederken ceza ve dene­tim düsturlarıyla oto­sansüre dönüştüğünden bahseder. Bakur’un gösterimini en­gelleyen bu süreçte de, kayıt tescil bel­ge­sine başvuru zorun­luluğu bu erkin sim­gesi olan bir araç. Dönem dönem bu aracı, dene­timi ve potan­siyel cezayı hatırlat­mak ise sansür süreçlerinin oto­sansüre dönüşmesini hede­fliyor. Böyle­likle sansür tek bir merkez­den uygu­lan­may­a­cak; ku­rum­lara ve in­san­lara yayılarak, bilgi ve kimliğe sir­ayet ed­erek kendi ken­dini yeniden üreten bir edime dönüşecek. Film fes­ti­val­leri bu mem­lekette oto­sansür mekaniz­masına dönüşmeyen ender alan­lar­dan biri. Bu film­leri pro­gram­la­maya ve göster­m­eye devam ediy­or­lar. Ancak ik­ti­darın erki, dene­tim ve ceza yoluyla hatırlatılıyor. Dar bir çerçevede düşünmemek gerekiyor; hedef sadece bir filmin göster­ilmesini engelle­mek değil. Bu mantıksız yönet­meliğe daya­narak, dene­tim üzerinden yaratılan sansürün içselleştir­ilmesi ve oto­sansür re­flek­sine dönüşmesi is­teniyor. Ben­zer bir şeyi TV kanal­larımızda yaşadık, yaşıyoruz. Pek çok TV kanalı mev­cut mevzu­at­ları içerik­lerinin çok ötesinde yo­rum­la­yarak sakınca yarata­bile­cek her şeyi ke­siyor, mozaik­liyor, bip'liyor. Çünkü böyle yap­madıklarında dene­tim ve ceza baş gösteriyor ve sansürün alt-mekaniz­malara sir­ayet etme işlemi tamamlanıyor. Şu an film fes­ti­val­lerini bekleyen en büyük tehlike de işte bu. Fes­ti­val­lerin pro­gram­larını ya­parken bu yönet­meliği katı bir şek­ilde uygu­la­maları, etli sütlüye bulaşmayalım derken 'sakıncalı’ ola­bile­cek film­leri prgramlarına al­mama eğil­i­m­inin başlama tehlikesi. Fes­ti­valler de, sektör de bu tehlikenin farkında. Dolayısıyla sektörün, fes­ti­val­lerin ve yazarların dayanışma içinde hareket ed­erek bu yönet­melikte değişiklik talep et­meleri gerekiyor.


Not: Bir süre önce kalp krizi geçiren ve te­davisi süren, filmin yönet­men­lerinden Çayan Demirel'e acil şifalar diliy­oruz.

210


Türkiye’nin en prestijli ve en köklü sinema ödüllerinden 47. SİYAD ödülleri geçtiğimiz hafta verildi. Törenin yayınında ortaya çıkan bu kare belki de ülkemizde sinemanın, sanatın düştüğü içler acısı durumu özetler nitelikte. 
(Alkan Avcıoğlu - 20 Mart 2015 BirGün)


SİYAD Ödülleri bu ülkede sinema sektörünün nadir güzel­lik­lerinden birisi. Sanat alanında uzun soluklu bir şey­lerin var olmasının neredeyse imkansız hale getirildiği bu toprak­larda 47.​si düzen­le­nen bu ödül töreni, ben­zer pek çok törenin ak­sine neredeyse sıfır bütçeyle gerçekleştir­iliyor. Kısıtlı imkan­larla düzen­le­nen bu ödül töreninde ak­saklıklar yok değil mi? El­bette ki var, imkan­ları çok daha geniş olan tören­lerde olduğu gibi. Fakat sinema yazarlarının oylarıyla or­taya çıkan ödüller sinema sektörüne pek çok yönden fayda sağlamakta. Yine de buna rağmen bazı kes­im­lerce neredeyse düşmanca karşılanır bu tören. Bazı yazarlar kalem­lerini her se­ferinde bu ödül töreni de son­lansın, yok olsun istercesine kuşanır. Sanatın varlığına git­gide kat­lana­mayan ve kültür düşmanı bir iklime doğru sürükle­nen bir toplumda normaldir deyip geçelim. Ama SİYAD Ödülleri’nin Türkiye’nin en önemli birkaç ödül törenin­den biri olduğu da inkar edile­mez bir gerçek. 


Bu sene bu ödül töreninde özel dere­cede önem taşıyan bir seçimin ilk 10 filmi açıklandı. Sine­mamızın 100. Yılı vesile­siyle sinema yazarlarının oyları ile “Yüzyılın 100 Filmi” seçildi. İlk 10 film açıklandığında, sahnede olan sanatçılarla bir­likte oluşan tablo un­utul­maz türdendi. Nor­mal şart­larda bir ülkede, o ülkenin sinema yazarları birliği, 47.​si düzen­le­nen bir ödül töreninde o ülkenin sine­masının yüzyılın en iy­i­lerini açıklarsa bu hangi ülke olursa olsun sektörün en önemli olay­larından birine dönüşür. Tam da bu yüzden “Yüzyılın 100 Filmi” son yılların en saygın seçki­lerinden biri.


Şimdi tören yayınından aldığımız kar­eye dikkatli bakalım ve şöyle düşünelim: Sektörün en presti­jli ödüllerinden biri ver­ilmekte. “Yüzyılın 100 Filmi” seçilmiş. 1 nu­marada Yılmaz Güney’in un­utul­maz filmi ‘Umut’ var. Yayıncı ku­ruluşun derdi ise sine­mamızın en iy­isinin seçilmesi falan değil, bu film­den gir­ilen 10-15 saniye­lik VTR’yi mozaik­le­mek. Kendi sinema tar­i­himizin en iy­isinin deklare edildiği bu anda bu en iyi filme neyi layık görüyoruz toplum olarak? Böyle­sine bir anda o film­den gir­ilen VTR’yi mozaik­lemiş olmak toplum olarak sinema sanatına duyduğumuz saygının çarpıcı bir özeti. El­bette ki ba­hane hazır: RTÜK. RTÜK mevzu­at­larında ekrana gelen her sigara görüntüsünün mozaik­len­mesi gibi bir ifade yok. Ama ik­ti­darın ide­olo­jik bir aygıtı olarak me­dyanın baskıyı, sansürü içselleştirdiği ve adeta yeniden üreti­cisi ha­line geldiği bir ülkede bun­ları sağlıklı bir şek­ilde tartışmak imkansız.


Dahası yayıncının VTR’lerde gösterdiği özen­si­z­lik sektörün pro­fesy­onel an­lamda hangi se­viyede olduğunu gözler önüne seriyor. Sinema tar­i­himizin en iyi filmi seçilmiş; bu film için gir­ilen VTR’deki görüntünün çözünürlüğü/kalitesi inanılacak gibi değil. Başka bir ülkede, o ülkenin tartışmasız klasik­lerinden biri ha­line gelmiş bir filmin Blu­ray baskısı bile olur, kanal­ların arşivinde o film­den görüntüler bu­lunur…


Sinema tar­i­himizin en iyi filmine neredeyse in­ter­net­ten in­dirilme dandik bir video kalite­sine eşdeğer bir VTR’yi layık bul­duk, VTR’deki sigarayı da sanata duyduğumuz saygının bir sem­bolü olarak mozaik­ledik. Hadi diye­lim tüm bun­lar nor­mal, alıştık, kanıksadık bu ülkede. Fakat dahası var. Kul­lanılan görüntü ‘Umut’ filmine bile ait değil!


'Umut' fil­min­den ol­mayan ve neye ait olduğu belli ol­mayan bir görüntü bulan, bu görüntüden VTR yaratıp bir de mozaikleyen kültür ve sanat dostu TV kanalı içinde bu­lunduğumuz du­rumu en iyi şek­ilde özetliyor. Bu­radaki sorun salt olarak ne bu teknik hata ile, ne amatörlük ile, ne yayıncı ile, ne de RTÜK mevzu­at­larının fütur­suzca uygu­lan­ması ile değil. Bu­radaki sorun hala büyük resme bakarak ne hale geldiğimizi göre­memekte. Yıllardır sansürün en tuhaf ve gelişmiş bir ver­siy­onu olan mozaik­leme olayını TV kanal­larında birer sanat eseri olan sinema film­ler­ine uygu­luy­oruz. Üste­lik bunu paralı sinema kanal­larında bile uygu­layan yeryüzündeki tek ülkeyiz. Neredeyse RTÜK dahil herkes paralı sinema kanal­larına farklı bir mevzuat uygu­lan­ması gerektiğinin yıllardır farkında. Ama umu­ru­muzda değil, çünkü sanat ve kültür kendi ülkesinin en eski sinema sa­lo­nunu yıkmakta bir beis görmeyen bu toplumun umu­runda değil. Sanat es­erinin bütünlüğünü paramparça eden bu mozaik­leme uygu­la­masını yıllar içerisinde öyle güzel içselleştirdik ki ne zaman görsek nor­mal geliyor. Öyle nor­mal geliyor ki kanal­ların RTÜK'e karşı du­ru­munu düşünüp “Ee onlar ne yapsın” diy­erek hak veriy­oruz. Yıllardır sinema sanatını TV kanal­larında katlet­m­eye öyle bir alıştık ki bir VTR'ye mozaik uygu­la­mak bile nor­mal, sıradan geliyor. Böyle bir kültürel sar­malın içerisinde sanatın ne olduğunu da un­utu­ruz, sinema tar­i­himizin en önemli film­lerini de un­utu­ruz, yer­ler­ine başka görüntüler bu­lu­ruz.


İçinde ‘Umut’ filminin olmadığı bu kare, bu yüzden umut­su­zluğumuzun komedi ile va­hamet arasındaki ince çizgiyi çoktan geçmiş bir sem­bolü. Sanırım hep­imiz Her­bert Mar­cuse’nin kavramlaştırdığı “Tek Boyutlu İnsan”a dönüştük bile. Tek boyutlu toplumu­muzda sanata da vic­dana da yer yok.

155


GÖSTERİŞİN DAYANILMAZ HAFİFLİĞİ

Oscar sezonu, !F İstanbul derken hızlı kurgu, hareketli kamera, aşırı süslü müzikler, tüm sahneyi kaplamaya çalışan oyunculuklar, tişörte basılası repliklerle dolu diyaloglar, aşırı stilize anlatımlar, tek plan gibi kerameti kendinden menkul filmlerle dolup taştı bünyemiz. Dramatik yapının ABC’sini basitçe kurmakla yetinmeyi bilen yalın ve mütevazı anlatımlara hasret kaldık.





Son haf­ta­larda girdiğim film mara­to­nunda kendimi pek çok kez "eve gidip bir Bres­son filmi mi izle­sem" derken bul­dum. Günümüzde, yönet­men­ler­in ­pek çoğu en pahalı ve en süslü tüm oyun­cak­larını odasının her köşesine yayıp oyna­maya çalışan çocuk­lar gibi. Tek bir oyun­cakla yet­in­mek ve onun üstüne kafa yor­mak nadir rast­lanan bir özel­lik. Dra­matik yapıyı sağlam kur­mak için mese­lenin özüne odak­lanıp fa­zlalıklar­dan arınmak şu ar­alar sine­mada pek moda ol­masa gerek. Çevrem­izde ses ge­tiren film­lere bakarsak id­dialı, gösterişçi, ezberci, abartılı veya hip olmak şu ar­alar sine­mada en geçerli akçe olmalı. !F İstan­bul’un en fazla ses ge­tiren film­lerinin başını çeken İran Vam­pir West­ern’i ‘Gece Yarısı Sokakta Tek Başına Bir Kız’ kendi fikrine o kadar aşık ki, fikri hikayeleştireme­den stilize görüntülerinin üzer­ine hip­ster­ların gönlünü çele­cek şahane müzik­leri dayayınca iş tamam sanıyor. Geçen hafta vizy­ona giren Xavier Dolan’ın ‘Mommy’si tüm oyun­baz fikir­lerinden arınsa hala özünde aynı dere­cede iyi bir film. Hatta bi­lakis Dolan’ın görsel den­emelere bayılan zıpırlığı kim­i­ler­ine göre filmin iyi yan­larının gücünü azaltıyor. Haf­ta­lardır sa­lon­lara iz­leyi­ci­lerin akın etmesini sağla­yarak yüzümüzü güldüren ‘Whiplash’, davul üzerindeki terli ve kanlı bagetlere plonje yakın çekim­ler­den gözünü hırs bürümüş yakın çekim­lere ke­serek per­for­mansını di­namik ve hızlı bir kur­gu­nun üzer­ine temel atıyor. Bu her daim işleyen formülün o kadar iyi (ve de artık Oscar tescilli) bir uygu­la­ması ki, kur­gusun­dan hızını ala­mayıp geriye ne kadar faşist bir mesaj bıraktığının farkına bile varamıyor. 



Oscar’ın taze şampiy­onu ‘Bird­man’ başından so­nuna tek planmış gibi gözükmeye çalışarak hal­i­hazırda epey id­dialı bir şey ya­parken, bunu en az bir o kadar id­dialı olan sıradışı bir sound­track kul­lanımıyla, ve en az bun­lar kadar id­dialı bir şek­ilde post­mod­ern aforizma niyetine vu­rucu rep­lik­lerle kuşatıyor. Nor­mal şart­larda bun­lar­dan her­hangi birisi başlı başına bir filmi id­dialı yap­maya yete­cekken bu fiyakalı film, diyaloglarından kam­erasına, oyun­cu­luk­larından müzik kul­lanımına kadar “elimi attığım her şeyde id­dialıyım” diye­cek kadar gösterişçi olmayı lehine çevire­biliyor. Tüm bun­lar yet­mezmiş gibi başkarak­terin zi­h­ninin içini iz­leyi­ciye göstere­cek kadar da öznel olmayı is­tiyor. Ama bu da yet­miyor, bu öznelliğe rağmen iz­leyici başkarak­terin olmadığı yer­lerde dolaşıp Ed­ward Nor­ton’un ağzından Emma Stone’a dökülen etk­i­leyici rep­lik­leri duy­sun is­tiyor. Dra­matik an­lamda hangisi fa­zlalık veya es­tetik ter­cih­lerin altı yeter­ince dolu mu mühim değil artık. İnsan bir Hitch­cock fil­min­deki karak­ter­ler ve iz­leyici arasında özenle ku­rulmuş bilgi hiy­erarşisini, bir Bres­son filminin hikayenin amacına göre süsler­den arındırılmış yapısını özlemiyor değil.


Sine­mada ve senary­oda hikaye ar­it­metiği üzer­ine en fazla düşünen isim­ler­den biri David Mamet “Film Yönet­mek Üzer­ine” adlı kitabında yönet­men­lerin çekim tekniklerinde ilginç olanı ter­cih etme eğil­i­m­ini eleştirirken Hem­ing­way’den alıntı yapar: “Öyküyü yaz, tüm güzel satırları çıkar ve öykünün hala işe yarayıp yara­madığına karar ver.” Mamet’in dedik­lerinden yola çıkarsak iyi bir yazar gibi iyi bir yönet­men de bu­damayı öğrenerek, süs ve görsel be­tim­ler­den kaçınarak daha iyiye ulaşır.


Fa­zlalıklarla dolu gösterişçi film­ler arasında yorulduğumda son yıllarda git­gide artan bir şek­ilde belge­sellere sığınırken bu­luy­o­rum kendimi. Tuhaf ama gerçek; pek çok belge­sel ince nüanslar üzerinden istediği anlamı nasıl yarat­acağı, kur­gusunu nasıl ya­pacağı, kam­erayı ner­eye yerleştireceği üzer­ine kur­maca film­ler­den daha fazla kafa yoruyor. ‘Boyun Eğmez’in abartılı anlatımını ya da ‘Ke­skin Nişancı’nın “çatışma sah­nelerini hareketli omuz kam­erasıyla çektik mi iz­leyi­ciye o en­er­jiyi his­set­tir­i­riz” ko­laycılığını düşünün. 



David Mamet aynı ki­tapta şöyle yazıyordu: “Steadicam, diğer teknolo­jik mu­cizeler gibi pek çok zarara yol açtı. Amerikan film­ler­ine zarar verdi. Kahra­manın etrafında gez­in­meyi o kadar ko­laylaştırdı ki artık kimse ‘çekim nedir?’ ya da ‘kam­erayı ner­eye koy­mam gerekiyor’ diye düşünmüyor.” Steadicam değil belki ama hareketli omuz kam­erası günümüz sine­masının en ko­laycı norm­larından biri. Bu norm o kadar yaygın bir şek­ilde içselleştir­ildi ki, “kahra­manın etrafında gez­in­mek” bu kadar kolay ol­masa acaba yönet­men­ler “hikayemi hangi planla en ekonomik bir şek­ilde anlatırım?” üzer­ine daha fazla kafa yorar mıydı bil­in­mez. Ama şurası kesin, görsel ve işitsel anlatım ter­cih­lerinde ekonomik olmak ticari sine­mada bu ar­alar pek geçerli bir akçe değil.

(27 Şubat 2015 / BirGün)

158

92 yaşında hayatını kaybeden Yaşar Kemal'in 1951 yılındaki ilk yazısı..



Diyarbakırdaki göçmen köylerini gezerken neler gördüm?

1939 yılında Bulgaristandan gelen göçmenlerin bir kısmı da Diyarbakır ovasına yerleştirilmiştir. Ben, Diyarbakır köylüklerini gezerken, en çok bu göçmen köyleri üzerinde durdum. İşte bu yazım, onların hazin maceralarını anlatır.


Hikâye:

Yer, Diyarbakır’ın 21 kilometre doğusunda Ambar çayının kenarındaki köprübaşıdır.

Buraya üzeri kiremitli, iki göz, bir de ahır ile 94 ev yapılıyor. Kuruluş, plan üzerine ve gayet güzel. Bir tepenin yamacı. Bu 94 eve 500’den fazla göçmen koyuyorlar. Köyün adı da Köprübaşı oluyor.

Hükümet göçmenlere, birer çift öküz, birer pulluk, tohumluk -tohumluğu beş yıl üst üste veriyor- bir yıl süresince de büyüklere 20 kilo, küçüklere 10 kilo olmak üzere buğday veriyor.

Bir defaya mahsus da birer kilo zeytin dağıtıyor. Otuzar dönüm de toprak tevzi ediyor. Buraya kadar olanına güzel diyelim. Kör topal idare edilir diyelim.

Ya sonra? İşte orası kötü. Orası yürekler acısı.

Yaz ayları... Diyarbakır ovasının o insanı yakıp kavuran sarı sıcağı... Kuşlar bile dökülüp kalıyorlar sıcaktan. Sivrisinek bulut misali. Su yok. Ambar çayının üstüne çeltik ekmişler.

Çeltiğin ayakları çaya dökülüyor. Su, bu sebebden, sarı, zehir gibi akıyor. İçen bir daha doğrulamıyor. Gitti gider! Başka da su yok. Kuyuların suyu var ya, o daha kötü. hem de kuruyor. Hastalanmadık kimse kalmıyor göçmenlerden.

Geldiklerinin birinci ayında 120 can veriyorlar kara toprağa. Herkes hasta, köy ıpıssız. Ölüleri bile kaldıran yok.

Evlerde kokup kalıyorlar. Birinde iki gündür gömülemiyen bir ölüyü, köye yolları düşen iki ilkokul müfettişi defnediyor.

Şumnu’nun, Deliorman’ın havası, sonra da Diyarbakır’ın çölü. Dayanılır mı? Bütün hata burada işte.

Muhite intibak meselesi. Etüdsüz, plansız bir yerleştirme.

Ölenler ölüyor. Kalan sağlar da Köprübaşı’nı bırakıp başka yerlere göçüyorlar. İkinci bir göçmenlik. 94 evden ancak 8 ev kalıyor köyde.

Gidenlerden bir kısmı bir, iki, üç yıl sonra, gittikleri yerlerde de barınamayıp geri dönüyorlar köylerine. Geri dönüyorlar ama, ne üstte üst, ne başta baş, ne öküz kalmış, ne pulluk.

Hükümet bunlara ikinci defa olarak pulluk, öküz ve tohum veriyor. Bu da üçüncü göçmenlik.

Geliyorlar, yerleşiyorlar ama, beş yıl zürriyet türemiyor bunlardan. Beş yıldan sonra yavaş yavaş doğum başlıyor.

Diyarbakır ovasına yerleştirilmiş bulunan göçmenlerin hepsinin başına gelenler, tıpıtıpına yukarıda anlatılanın aynıdır.

Bu göçmen köylerden bir Şemami köyü var. Onun macerası ayrı. Bu köye gelen göçmenler, burada bir ay, iki ay, bir yıl, iki yıl kalmışlar; sonra köyü terk etmişler; bir daha da dönmemişlerdir. Şimdi köy bomboş. Bir bekçisi var.

Bismil’e bağlı Molla Feyad köyü de buna benzer. Yalnız; ona, hiç gelip oturmamışlar. On iki yıldır, içine kimse oturmadan, evler bomboş öylece duruyorlar. Tabii her biri birer harabe. Şimdiki durum:

Şimdi Köprübaşı köyünde 60 hane var. 34 ev bomboş duruyor, çoğu da yıkılmış. Bu 60 hanede 205 nüfus yaşıyor.

Her göçmen evinin elinde 9 dönümle 35 dönüm arası tarla var. 35 dekar!..

Bu 35 dekarın yarısı nadasa kalıyor. Tarla, nadasa kalmazsa hemen hiç mahsul alınmaz. Demek oluyor ki her göçmenin elinde bir yıl ekebileceği 17.5 dönüm tarla vardır.

Toprak burada bire beşten, altıdan fazla vermediğine göre de 17.5 dönümü ek biç de ev geçindir. Ya bunlar ne yapıyor? Civar beylerden sekizde bire altıda bire toprak kiralıyorlar. Ne yapsınlar?

Bu toprakların ancak iki yüz dönümü bir aileyi geçindirir. Tabii göçmenler iki yüz dönüm kiralayamazlar ya, topu topu 50 dönüm...
Bu yıllarda iş daha da kötüleşmiş durumda. Beyler artık makine aldıkları için kiraya toprak vermiyorlar. Daha kötüsü var; bazı beyler göçmenlere kirayla toprak verilmemesi için nüfuzlarını kullanıyorlar.

Maksadları da şu; göçmenler tabii 30’ar dönüm toprakla geçinemezler. Kiraya da toprak bulamayınca ne yapsınlar? Yeniden göçmekten başka çare kalmayacak.

Göçmenler için istimlak edilen topraklar zaten beylerindir. Toprak kendilerine kalacak.Tavuklu köyünden yaşlı bir göçmenle yol arkadaşlığı yaptık. Adam, köyüne üç saat ötedeki kirayla aldıkları tarlada çift süren oğluna azık götürmekten geliyormuş.

- Abe iki gözceğizim diyor, üç değil, dört saat uzaklıkta bulsak tarla gideriz gene. Geçmeyecek elimize bundan sonama bu da! Demiş biyler verilmesin macirlere toprak.

Bu yıl bir, gelecek yıl iki, böyle giderse dikiş tutturamıyacaklar buradaki göçmenler. Kaçacaklar.

Köydeki geçim seviyesi sıfırdan daha aşağı. Ben, bunu rakamlarla tespit ettim. Yerim dar olmasaydı teker teker sererdim gözünüzün önüne. Görüp şaşardınız. İnsanoğlu ne kadar ağır şartlar altında yaşayabiliyormuş. Gene köyün geçim durumunu kaba tarafından gösterivereyim.

Köye hiç et girmiyor. Eti ancak hayvan ölümünden ölümüne yiyorlar.

Ekmekleri mısır darısı, arpa, buğday, akdarı, nohut karıştırılarak yapılıyor.


Köyde 20 tane inek var. Koyun keçi hiç yok. Yağ yiyen de pek az. Kazları besleyip yağlandırıyorlar. Ondan çıkan yağı yiyorlar.

Tavuklu köyü ile Karabaş köylüleri bundan sonra hayvan da besleyemiyecekler. Çünkü bey benimdir diyerek bu köylerin meralarını zaptetmiş ve sürmüştür. Gözlerimle gördüm, köyün dibinde sürülmüş ışıl ışıl toprak uzanıyordu. Göçmen hayvanlarının ölümü!

Akşamları yemek pişirme âdetini çoktandır unutmuşlar. Sebze yüzü gördükleri yokmuş. Sebzeleri yaban otları imiş.

Köyün su kuyusunu gördüm, kadınlar yığılmışlar kuyunun başına. Sırasıyla su çekiyorlar. Su da mübarek azalmasın mı arada? Bekle anam bekle! Yazın zaten bu kuyu kuruyormuş. Allah yardımcıları olsun.

Hükümetin verdiği pulluklar var ya, onları çalıştırmıyorlar. Kara saban edinmişler. Harmanı da öküz ayaklarıyla sürüyorlarmış.

Tavuklu köyü mezarlığında 15 kadar yepyeni mezar saydım. Köprübaşında da o kadar var. Dediklerine bakılırsa, hepsi veremden gitmiş.

Bu göçmen köylerinde yeni dikilmiş göz için arasan ağaç yok. Köyler çırılçıplak.

- Yahu dedim, şu köylere ağaç dikseydiniz elinizde mi kalırdı? Şimdiye kadar kocaman olurlardı.

Bir yaşlı:

Abe görürsün halimizi dedi, dururuz iğne üstünde. Sülersiniz hep büle. Etmişsiniz âdet.

İğne üstünde duruyorlar, doğru. Ama dikseler iyi ederlerdi. Herhalde hükümet bunların derdlerine bir çare bulmalı.

70


Alkan Avcıoğlu yazdı: "Türkiye'de Oscarın Değeri"


"Oscar Ödülleri’nin kendi başına bir haber değeri yok mu? Görünüşe göre gitgide dünyadan kopan ve kültür düşmanı olan ülkemizde öyle."



Geçtiğimiz hafta 87. Oscar aday­ları açıklandı. Oscar Ödülleri, Türkiye dahil 225 ülkede canlı yayınlanacak olan, sinema dünyasının tartışmasız en önemli ve en popüler olay­larından biri. Fakat her ne­dense dünyanın her yerinde sinema gündem­ini en fazla meşgul eden bu ödüllerin aday­larını, sanki tek başına bir haber değeri yokmuş gibi şöyle başlıklar taşıyan haber­ler­den öğrendik: “Akademi’nin İlyas Salman kararı”, “Oscar’ın İlyas Salman kararı”, “Oscar adayı İlyas Salman umduğunu bu­la­madı”, “İlyas Salman’ın filmin­den kötü haber!” Bu başlığı taşıyan bazı haber­lerde aday­lara doğru dürüst ulaşmak bile mümkün değildi. Peki ne için tüm bun­lar? Gerçekten sadece 50 tıklama fazla al­a­bilmek için mi? Yoksa bunun temelinde bir algılama yanlışlığı mı var?


Dünya git­gide küre­selleşmekte, iletişim anlamında ülkeler arasındaki sınırlar eski anlamını yi­tirmekte. Hiçbir ülke kapalı bir kutu değil. İnter­netin aradaki du­var­ları git­gide yıkmaya başladığı günümüzde Türkiye’deki sine­ma­sev­er­lere Oscar adaylarının açıklan­ması gibi önemli bir haberi di­rekt vere­memek aci­zliği oldukça gülünç. Sanırım bir­i­leri Yeni Türkiye’de Oscar’ın da değerinin olmadığını düşünüyor.

Bu ülkenin sine­ma­sev­er­leri her yıl canlı izle­m­eye alışık olduğu Cannes ve Altın Küre ödül tören­lerini Türkiye’de yayınlan­madığı için bu sefer izleyemedi, internette link peşinde koşmak zorunda kaldı. Bu ülkede En İyi Film dalında Oscar’ın tartışmasız fa­vorisi sayılan ‘Boy­hood’ vizy­ona girmeye­biliyor; tüm sinema dünyasını yakından il­gilendiren Oscar adaylıkları da İlyas Salman’ın oynadığı, aday adayı olan bir filme in­dirgenebiliyor. Türk sine­ma­sev­er­lerin En İyi Film, En İyi Yönet­men gibi ana dal­ları içlerinde bir Türk yok diye umur­samadığını mı sanıyoruz? Hal­buki sine­ma­sev­er­ler Oscar aday­larını sosyal me­dyada harıl harıl tartışmak­ta­lar. Ya­bancı ödül tören­lerinin yayınlan­masının yavaştan terk edildiği, küresel an­lamda haber değeri taşıyan majör olay­ların ısrarla lokale indirgendiği bir or­tamda dünyadan nasıl uza­klaştığımızı gün be gün hissedebiliyoruz.


KÜLTÜREL EROZY­ONA DOĞRU
Gazetelerin web sitelerinde haber­lerin daha fazla tık alması için envai çeşit numara mev­cut. Yanlış yönlendirici başlıklar, alakasız seksi görseller vs. Bu bulvar gazetesi tak­tik­lerini artık herkes biliyor. Bun­ların tık sayısını arttırmakta işe yaradığını da. Az tık alan haber­lerin manşet alan­larından anında indiği bir çağda yaşıyoruz. Bu yüzden “fazla tıklan­maya giden her yol mübahtır” tarzı Makyavelist bir bakış açısı kuşkusuz ki bir yere kadar nor­mal diye­lim. Fakat gazeteler tabi ki her habere bu yaklaşımı uygu­lamıyor. Dolayısıyla Oscar adaylarının açıklan­ması gibi haber değeri tartışmasız olan bir olayı sadece böyle başlıklar üzerinden ver­mek gerektiğini düşünmelerinde iki büyük ıska var. Öncelikle aday­ların açıklan­masının yeter­ince haber değeri taşımadığını düşünmeleri. İkin­cisi de bunun Türkiye’yle il­gili ol­mayan, bu­radaki sinemaseverlerin il­gisini çek­meyen bir haber olduğu için Türkiye’yle ilişkilendirmek için illa bir yol bu­lun­ması gerektiğine inan­maları. Bu değerlendirmeler bu gazeteleri komik du­ruma düşürecek kadar vahim. Sanırım fazla zi­yaretçinin nasıl geldiğini gayet iyi bilen editörler, bir gazetenin marka kimliğinin, imajının nasıl ko­run­ması gerektiğini bilmiy­or­lar.

Oscar aday­larını belki bazı gazetelerin böyle bir dille haberleştirmesini bekleyebil­i­riz. Ancak işin il­ginci bu başlıkları atan gazeteler arasında kültür ve sanata daha fazla önem veren ve havuz me­dyası dışında kalan muhalif gazeteler de var. Asıl büyük ıska da bu­rada: Bu gazetelerin sürege­len ik­ti­dar­ların gerek cin­siyetçi, gerek ya­bancı düşmanı, gerek fa­zlasıyla lokale bağlı kalan dar görüşlü, gerekse de kültür düşmanı söylem­lerini içeriğiyle değilse bile biçimiyle sahiplen­mekte bir beis görmemeleri.

Geçen­lerde Mil­liyet gazetesinde Mehmet Tez kültür ve sanat düşmanı ha­line gelişimiz üzer­ine iki yazı kaleme aldı. Toplum olarak kültür ve sanatın tümüne karşı varoluşsal bir düşmanlık içinde olduğumuzu söylerken bu düşmanlığın siyasal ik­ti­dar­larca yıllar içinde poh­poh­landığını be­lir­tiy­ordu. Kültür ve sanata yeter­ince önem ver­meyen ik­ti­dar­ların disku­runu aynen kul­lan­masa da, medya bu poh­pohla­mayı ve bu kültürel erozy­onu dolaylı olarak besle­mekte. Sanat ve kültür are­nasında te­pe­den tırnağa herkese sir­ayet eden öyle bir algı körleşmesi var ki, Oscar’ların haber değerini bile ölçemez hale gelmişiz. Sen­eye Oscar haber­lerini lokale in­dirgeye­cek bir ba­hane ol­mazsa, sunucu­nun göğüs dekoltesine vurgu yapan bir başlıktan öğrenebil­i­riz.